Ναρκισσισμός: Ψυχαναλυτική Προσέγγιση και Κλινική Πρακτική (β’ κύκλος)

Ο ναρκισσισμός, αναφέρεται στην «αγάπη που κατευθύνεται προς την εικόνα του εαυτού» (Laplanche et al, 1988) και προέρχεται από τον ελληνικό μύθο του Νάρκισσου, του νέου που ερωτεύτηκε την αντανάκλασή του σε μια λίμνη νερού και τελικά πέθανε από ένα είδος λαχτάρας στην προσπάθειά του, να αγκαλιάσει την αγαπημένη εικόνα του εαυτού του.

Ο όρος «ναρκισσισμός» εμφανίζεται για πρώτη φορά στα κείμενα του Freud το 1910, για να περιγράψει την επιλογή αντικειμένου των ομοφυλοφίλων, οι οποίοι επιλέγουν ένα σύντροφο σύμφωνα με την εικόνα των ιδίων. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Freud (1911, 1912-13), αναφέρει τον ναρκισσισμό ως ένα ενδιάμεσο στάδιο της παιδικής ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης και τον τοποθετεί ανάμεσα στον αυτοερωτισμό και στην αγάπη του αντικειμένου.

Το 1914 στο κείμενο του «Ναρκισσισμός», εντάσσει τον ναρκισσισμό στο σύνολο της ψυχαναλυτικής θεωρίας και ιδιαίτερα σε σχέση με τις λιβιδινικές επενδύσεις. Στο πλαίσιο αυτό περιγράφει τον πρωτογενή ναρκισσισμό ο οποίος υποδηλώνει μια πρώιμη κατάσταση, όπου το παιδί επενδύει όλη τη libido του στον εαυτό του, έτσι ώστε το παιδί έχει τον εαυτό του ως αντικείμενο αγάπης, πριν ακόμη επιλέξει εξωτερικά αντικείμενα. Η κατάσταση αυτή αντιστοιχεί στην πίστη του παιδιού στην παντοδυναμία των σκέψεων του. Επομένως η έννοια του πρωτογενούς ναρκισσισμού, χαρακτηρίζει μία κατάσταση χωρίς αντικείμενο, χωρίς διαχωρισμό μεταξύ υποκειμένου και εξωτερικού κόσμου. Ωστόσο, σε μεταγενέστερα κείμενα του αναφέρει ότι ο πρωτογενής ναρκισσισμός αποτελεί περισσότερο ένα πρώτο στάδιο της ζωής, προγενέστερο ακόμη και της συγκρότησης του Εγώ, αρχέτυπο του οποίου είναι η ενδομήτριος ζωή.

Σε αντιδιαστολή με την έννοια του πρωτογενούς ναρκισσισμού, ο Freud περιέγραψε την έννοια του δευτερογενούς ναρκισσισμού, για να υποδηλώσει καταστάσεις όπως είναι οι ψυχώσεις, κατά τις οποίες διαπιστώνεται απόσυρση των λιβιδινικών επενδύσεων από τα αντικείμενα, αλλά και από τον εξωτερικό κόσμο γενικά, και επανεπένδυση τους στο Εγώ (Freud, 1911). Με τον τρόπο αυτό συγκροτούνται οι παραληρηματικές ιδέες.

Στο κείμενο του «Ψυχαναλυτικές παρατηρήσεις για την αυτοβιογραφία μιας περίπτωσης παράνοιας-Ο πρόεδρος Σρεμπέρ» (1911) ο Freud συσχετίζει την παράνοια (ψύχωση), τον ναρκισσισμό, τις ιδέες μεγαλείου και την ομοφυλοφιλία, στο πλαίσιο μιας καθήλωσης στο στάδιο του πρωτογενούς ναρκισσισμού.

Στη φυσιολογική ανάπτυξη του ψυχισμού, ο ναρκισσισμός θέτει τη βάση αυτοεκτίμησης και συνυπάρχει με την αντικειμενοτρόπο αγάπη, καθώς επίσης σχετίζεται με τον τύπο επιλογής του αντικειμένου (ανακλιτικό ή ναρκισσιστικό) και με τη δόμηση του Ιδεώδους του Εγώ. Μάλιστα ο Nacht (1965) θεωρεί τον πρωτογενή ναρκισσισμό ως «φύλακα της ζωής», ο οποίος διατηρεί τις ιδιότητές του έως το τέλος της ζωής.

Ωστόσο, υπάρχουν παθολογικές μορφές του ναρκισσισμού με τη μορφή των διαταραχών της προσωπικότητας, της ντροπής, των ψυχώσεων και της υποχονδρίας.

Σημαντικές συνεισφορές στην έννοια του ναρκισσισμού, μεταξύ των άλλων, έχουν προσφέρει:
α. ο Kohut (1971,1977), o οποίος αναφέρθηκε στη ναρκισσιστική μεταβίβαση, η οποία περιλαμβάνει τρεις μορφές, την εξιδανικευμένη μεταβίβαση, τη μεταβίβαση -καθρέπτης, καθώς και τη δίδυμη (alter ego) μεταβίβαση.
β. ο Kernberg (1975, 1976, 1984) o οποίος διέκρινε τον φυσιολογικό από τον παθολογικό ναρκισσισμό, στον οποίο ενέταξε και τη ναρκισσιστική προσωπικότητα
γ. ο Rosenfeld (1971, 1987) ο οποίος διέκρινε τον λιβιδινικό ναρκισσισμό από τον καταστροφικό, εισήγαγε την έννοια της «ναρκισσιστικής παντοδύναμης σχέσης με το αντικείμενο» και διέκρινε τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή, σε αυτά με ευάλωτο και παντοδύναμο ναρκισσισμό. Επισημαίνει μάλιστα τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει στα ναρκισσιστικά φαινόμενα ο φθόνος.
δ. ο Green (2001) ο οποίος διέκρινε τρεις τύπους ναρκισσισμού: τον σωματικό, τον ψυχικό και τον ηθικό, καθώς επίσης εισήγαγε μία ακόμη διαίρεση του ναρκισσισμού, σε θετικό και αρνητικό.

Προτείνει μάλιστα μια θεωρία του πρωτογενούς ναρκισσισμού (Green, 1967), τον οποίο θεωρεί ως μια δομή και όχι ως μια κατάσταση, η οποία δίπλα σε κάθε θετική πλευρά στη σχέση με το αντικείμενο (καλή ή κακή) που είναι ορατή και θορυβώδης, υπάρχει μία αρνητική πλευρά, που είναι αόρατη και αθόρυβη. Αυτή η αρνητική πλευρά σχηματίζεται χάρη στη ενδοβολή όχι τόσο των μητρικών φροντίδων, οι οποίες ενδοβαλλόμενες θα συγκροτήσουν τη σχέση αντικειμένου, όσο χάρη στην ενδοβολή της δομής που τις πλαισιώνει, μέσω της αρνητικής ψευδαίσθησης της μητέρας κατά την απουσία της. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δομείται ο ψυχισμός του ατόμου.

Ο δευτερογενής ναρκισσισμός, με τη φροϋδική έννοια της απόσυρσης των λιβιδινικών επενδύσεων από τα αντικείμενα και την επένδυση τους στο Εγώ, έκανε τον Freud να πιστεύει ότι τα άτομα με ναρκισσιστική προσωπικότητα και με ψυχωτική διαταραχή, δεν είναι κατάλληλα για ψυχαναλυτική θεραπεία, διότι δεν αναπτύσσουν μεταβίβαση. Ωστόσο, αρκετοί σύγχρονοι και κυρίως μεταγενέστεροι του Freud ψυχαναλυτές, έδειξαν ότι η ναρκισσιστική μεταβίβαση είναι αναλύσιμη, ανοίγοντας τον δρόμο σε μία από τις πλέον σημαντικές εξελίξεις στην ψυχανάλυση, της ψυχαναλυτικής θεραπείας αρχαϊκών δομών του ψυχισμού (οριακών οργανώσεων και ψυχώσεων), στις οποίες οι διαταραχές του ναρκισσισμού είναι παρούσες. Φυσικά, στις ναρκισσιστικές παθολογίες αναδύονται σημαντικές δυσκολίες, δεδομένου ότι το ψυχαναλυτικό υλικό είναι δύσκολο να προσεγγιστεί αφού αυτό κρύβεται μέσα στη ναρκισσιστική πανοπλία.

Η ΕΕΨΨ οργανώνει το σεμινάριο αυτό προκειμένου να αναδείξει τις πολλαπλές πτυχές του ναρκισσισμού στη φυσιολογική ζωή, στην τέχνη και στην ψυχοπαθολογία, καθώς και τις τροποποιήσεις της ψυχαναλυτικής τεχνικής που είναι απαραίτητες, προκειμένου να υπάρχει θεραπευτικό αποτέλεσμα

Οι θεματικές ενότητες που θα παρουσιαστούν είναι οι ακόλουθες:

05/04/2025 Φυσιολογικός και παθολογικός ναρκισσισμός
Εισηγητής-Εποπτεύων: Π. Χατζητάσκος, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, Διδάσκων της ΕΕΨΨ

03/05/2025 Ναρκισσισμός των διαφορών
Εισηγητής-Εποπτεύων: Γ. Χατζησταυράκης, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, Τακτικό Μέλος της ΕΕΨΨ

10/05/2025 Ναρκισσισμός και βία με έμφαση στην έμφυλη βία
Εισηγητής-Εποπτεύων: Κ. Εμμανουηλίδης, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, Διδάσκων της ΕΕΨΨ

17/05/2025 Τέχνη και εικόνα του εαυτού
Εισηγητής-Εποπτεύων: Γ. Μανιαδάκης, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, Διδάσκων και Πρόεδρος της ΕΕΨΨ, πρ. coeditor in chief International Forum of Psychoanalysis

24/05/2025 Ψυχαναλυτική διαδικασία και ναρκισσιστικές άμυνες
Εισηγήτρια-Εποπτεύουσα: Γ. Χαλκιά, PhD, Ψυχολόγος-Ψυχαναλύτρια, Τακτικό Μέλος της ΕΕΨΨ

31/05/2025  Ναρκισσισμός και διαστροφή
Εισηγητής-Εποπτεύων: Δ. Κυριαζής, Διδάκτωρ ΔΠΘ, Ψυχίατρος-Παιδοψυχίατρος, Ψυχαναλυτής, Τακτικό Μέλος της ΕΕΨΨ

14/06/2025 Ανάλυση του μύθου του Ναρκίσσου
Εισηγητής-Εποπτεύων: Ν. Χαμπέρης, Ψυχίατρος-Παιδοψυχίατρος, Ψυχαναλυτής, Διδάσκων της ΕΕΨΨ

Δυνατότητα συμμετοχής στο σεμινάριο έχουν ψυχίατροι, παιδοψυχίατροι, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί και άλλοι επαγγελματίες του χώρου της ψυχικής υγείας.

Το σεμινάριο θα πραγματοποιηθεί τις παραπάνω ημερομηνίες, ημέρα Σάββατο 10:00 με 13:00, υβριδικά (ταυτόχρονα δια ζώσης και διαδικτυακά). Οι συμμετέχοντες/συμμετέχουσες θα παρακολουθούν δια ζώσης τα σεμινάρια στα γραφεία της ΕΕΨΨ (Μιχαλακοπούλου 41-43, 4ος όροφος, 115 28, Ιλίσια) ή διαδικτυακά (όσοι/όσες ζουν εκτός Αθηνών καθώς και όσοι/όσες επιλέξουν αυτόν τον τρόπο στην αίτησή τους). Για τη δια ζώσης παρακολούθηση, λόγω περιορισμένου χώρου, ο μέγιστος αριθμός συμμετεχόντων είναι 20 και θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.

Σε περίπτωση που συμπληρωθεί ο μέγιστος συνολικός αριθμός συμμετεχόντων (δια ζώσης και διαδικτυακά) και χρειασθεί να γίνει επιλογή, κριτήρια θα αποτελέσουν η ευαισθητοποίηση στην ψυχοδυναμική προσέγγιση, η κλινική εμπειρία και ο χρόνος αποστολής της αιτήσεως (σειρά προτεραιότητας).

Η κάθε συνάντηση περιλαμβάνει δύο ενότητες. Η πρώτη αφορά την παρουσίαση από τον εκάστοτε εισηγητή του θεωρητικού θέματος και η δεύτερη την παρουσίαση κλινικού υλικού από μέλος της ομάδας των συμμετεχόντων, σε συνεννόηση με τους υπεύθυνους του σεμιναρίου και τον εισηγητή.

Το κόστος συμμετοχής ανέρχεται στα 140 ευρώ. Υπάρχει η δυνατότητα τμηματικής καταβολής σε δύο δόσεις.

Δηλώσεις συμμετοχής έως τις 15 Μαρτίου 2025 στο e-mail της Ε.Ε.Ψ.Ψ. hspp.gr@nullgmail.com. Απαραίτητη η αποστολή βιογραφικού σημειώματος. Η αποστολή βιογραφικού δεν είναι απαραίτητη για όσους έχουν στείλει σε προηγούμενη αίτηση. Παρακαλούμε όπως αναφέρετε και τον επιθυμητό τρόπο παρακολούθησης (δια ζώσης ή διαδικτυακά).

Για οποιαδήποτε περαιτέρω πληροφορία μπορείτε να επικοινωνήσετε με τη γραμματεία της Ε.Ε.Ψ.Ψ. τηλ.: 210 7712901 ή στο e-mail της Ε.Ε.Ψ.Ψ. hspp.gr@nullgmail.com.

Με εκτίμηση

Η Επιτροπή Σεμιναρίων
Γρηγόρης Μανιαδάκης
Γεωργία Χαλκιά
Παύλος Χατζητάσκος